Historia e kontabilitetit në Shqipëri dhe zhvillimi i profesionit kontabël

Kontabiliteti i jep drejtimit të çdo njësie ekonomike informacionin e nevojshëm, të shpejtë, të saktë dhe të dokumentuar, për gjendjen financiare, suksesshmërinë dhe faktorët që kanë ndikuar në arritjet ose mosarritjet e saj. Nga ky informacion niset i gjithë drejtimi financiar i një biznesi. Më pak i njohur është fakti se kontabiliteti në trojet tona ka një histori shumë më të gjatë sesa mendohet zakonisht.

Nga puna jonë e përditshme shohim shpesh profesionistë dhe pronarë biznesesh që njohin mirë rregullat e sotme të kontabilitetit, por pak e njohin rrugën se si u arrit deri këtu. Ky artikull, i bazuar në punimin origjinal të Prof. Dr. Leandro Haxhi, ndjek këtë rrugë, nga shkrimet e para të hesapeve në gjuhën shqipe deri te kuadri ligjor dhe profesional i sotëm.

Lexo edhe: Si të organizohet puna efektive e kontabilitetit.

Kontabiliteti para shekullit XX

“Radhueshkronja” e Jani Vretos, 1889

Patrioti dhe rilindasi Jani Vreto botoi në vitin 1889, në shtypshkronjën “Dituri” të Bukureshtit, librin “Radhueshkronjë”, mbi nevojën e mbajtjes së rregullt të hesapeve. Siç shkruante vetë autori, radhueshkronja është “e shkruarit e të dhënave dhe e të marrave në fletore a ndryshe libra që quhen rradhua”, e vlefshme për çdo njeri, por e domosdoshme për tregtarin, i cili, duke mbajtur llogaritë e drejta e të qëruara, di gjithmonë ku gjendet dhe fiton edhe nderin e të zënit besë. Në vijim të librit, autori hartoi edhe një ditar për gjendjen dhe lëvizjen e mjeteve monetare të kohës.

Koha otomane dhe periudha e mbretërisë

Kontabiliteti, madje edhe me parimin e regjistrimit të dyfishtë, është mbajtur në trojet tona që në kohën e sundimit otoman. Sot në arkivat shqiptare gjenden ende bilance të periudhës së qeverisë së Ismail Qemalit, për shoqëri vendase dhe të huaja që ushtronin veprimtari në vend. Më vonë, në periudhën e mbretërisë, ligji “Për Administrimin e Pasurisë dhe Kontabilitetin e Përgjithshëm të Shtetit”, i datës 31 korrik 1928, i miratuar me dekret të Mbretit Zog I më 28 maj 1929, sanksionoi në mënyrë moderne kontabilitetin, administrimin dhe sistemin e thesarit në Shqipëri.

Ekonomia e centralizuar, 1944 deri 1991

Plani kontabël unik

Në periudhën e ekonomisë së centralizuar, kontabiliteti nuk rregullohej me ligj të veçantë, por me një plan kontabël unik, miratuar me vendim të Këshillit të Ministrave, i cili përcaktonte rregullat e ndërtimit të pasqyrave financiare, listën e llogarive dhe funksionimin e tyre, me plane të veçanta për çdo degë të ekonomisë (industri, bujqësi, tregti, ndërtim) dhe për institucionet buxhetore e bankat. Informacioni kontabël shërbente kryesisht për planifikimin e nivelit të lartë shtetëror, jo për vendimmarrje nga vetë drejtuesit e ndërmarrjeve, dhe shkolla e ndjekur ishte ajo e Europës Lindore, jo ajo perëndimore.

Profesioni në këtë periudhë

Nuk bëhej fjalë ende për profesionin e mirëfilltë të kontabilistit, specialistët ishin kryesisht regjistrues të shifrave dhe ndërtues të pasqyrave financiare, me përgjegjësi të rënda në rast mosrealizimi të treguesve ekonomikë. Përgatitja e tyre kalonte nga shkollat e mesme tregtare (si ajo e Vlorës, e hapur në 1924) te Fakulteti i Ekonomisë në Tiranë, i cili në vitin 1959 diplomoi kontigjentin e parë prej 30 “specialistësh për kontabilitetin” me arsim të lartë.

Reforma pas vitit 1991

Dy objektivat e reformës

Reforma kontabël e nisur në 1991 nga Ministria e Financave pati dy objektiva kryesore, së pari ndryshimin e dispozitave rregullatore të kontabilitetit që t’u përgjigjeshin kërkesave të ekonomisë së tregut dhe harmonizimit evropian, dhe së dyti organizimin e profesioneve të lira kontabël, Kontabilisti i Miratuar dhe Eksperti Kontabël i Autorizuar (audituesi). Ligji i parë “Për Kontabilitetin” doli në janar 1991, dhe u zëvendësua, me asistencë ndërkombëtare, nga ligji i vitit 1993, i shoqëruar po atë vit me Planin Kontabël të Përgjithshëm.

Themelimi i Këshillit Kombëtar të Kontabilitetit

Realizimi i objektivit të parë iu besua një grupi profesionistësh që, pas miratimit të ligjit “Për Kontabilitetin”, u formalizuan si anëtarët e parë të Këshillit Kombëtar të Kontabilitetit (KKK), kryesuar nga Baki Berberi. Këshilli zgjodhi normalizimin e tipit kontinental, sipas modelit francez, duke vijuar traditën e normalizimit kontabël me ligje dhe plane kontabël që në vitin 1947, dhe duke mbajtur parasysh lidhjen e ngushtë mes kontabilitetit dhe fiskalitetit në sistemin shqiptar.

Zhvillimi i dy profesioneve kontabël

Nga ligji i 1992 te ligji i 2009

Ligji i vitit 1992 “Për Shoqëritë Tregtare” hodhi bazat e para për profesionin e lirë të audituesit, nga kërkesa e investitorëve dhe aksionarëve për të patur auditim të pasqyrave financiare. Drejt fundit të viteve ’90 filloi të funksionojë edhe profesioni i “Kontabilistit të Miratuar”. Në fund të vitit 2000 u formua Lidhja Profesionale e Kontabëlve të Miratuar, me 114 anëtarë fillimisht, sot e organizuar si Instituti i Kontabilistëve të Miratuar (IKM), me anëtarësi shumëfishuar që atëherë. Në mars 2009 u miratua ligji nr. 10091, datë 5.3.2009, “Për auditimin ligjor, organizimin e profesionit të audituesit ligjor dhe të kontabilistit të miratuar”, që rregullon sot të dy profesionet, duke u dhënë edhe të drejtën e konsulencës së pavarur mbi probleme financiare, fiskale, vlerësime shoqërish dhe procedura krijimi e likuidimi biznesesh.

Anëtarësimi ndërkombëtar

Të dy institucionet, Instituti i Ekspertëve Kontabël të Autorizuar (IEKA) për audituesit, dhe Instituti i Kontabilistëve të Miratuar (IKM), janë anëtarësuar në organizata ndërkombëtare si IFAC, Federata Ndërkombëtare e Kontabilitetit, dhe SEE PAD, Partneriteti i vendeve të Europës Lindore për zhvillimin e profesionit kontabël, ku marrin pjesë rregullisht në shkëmbim përvojash dhe seminare kualifikuese.

Standardet Kombëtare të Kontabilitetit

Ligji i 2004 dhe standardet

Në vitin 2003, qeveria hartoi një strategji të re për fushën e kontabilitetit, e materializuar me ligjin “Për Kontabilitetin dhe Pasqyrat Financiare” të prillit 2004 (nr. 9228, datë 29.4.2004), i ndryshuar në 2006. Ky ligj braktisi rregullimin me Plan Kontabël të Përgjithshëm dhe autorizoi rregullimin me Standarde Kombëtare të Kontabilitetit (SKK), të hartuara në koherencë me Standardet Ndërkombëtare të Kontabilitetit dhe të Raportimit Financiar. Në fund të vitit 2006, KKK publikoi 14 SKK, në zbatim që nga janari 2008, dhe në 2009 u shtua SKK 15, i dedikuar për mikronjësitë, duke ulur koston e përgatitjes së informacionit kontabël për bizneset më të vogla.

KKK dhe standardet sot

Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit vazhdon të jetë organi që nxjerr dhe përditëson Standardet Kombëtare të Kontabilitetit, ndërsa shoqëritë e huaja, bankat, shoqëritë financiare dhe ato të kuotuara në bursë zbatojnë drejtpërdrejt Standardet Ndërkombëtare të Kontabilitetit, pa ndryshim.

Pse ka rëndësi kjo histori

Kontabiliteti si sinjal i hershëm

Siç tregojnë edhe rastet ndërkombëtare të njohura, Enron, Parmalat, WorldCom, kontabiliteti është shpesh sinjali i parë i një krize ekonomike. Zbatimi korrekt i standardeve kombëtare, të harmonizuara me ato ndërkombëtare, mbetet mënyra kryesore për të garantuar informacion financiar të besueshëm, të saktë dhe cilësor, në të mirë të drejtuesve të biznesit, investitorëve dhe të vetë shtetit.

Si e trajtojmë këtë me klientët tanë

Kjo histori na kujton përditë se standardet kombëtare të kontabilitetit nuk janë formalitet, por rezultat i një reforme të gjatë drejt besueshmërisë së informacionit financiar. Prandaj, në punën tonë me klientët, zbatojmë standardet në fuqi me rigorozitet, pavarësisht madhësisë së biznesit.

Pyetje të shpeshta

Ku u botua libri i parë mbi mbajtjen e hesapeve në shqip?

“Radhueshkronja” e Jani Vretos u botua në Bukuresht më 1889, në shtypshkronjën “Dituri”.

Çfarë ndryshoi me ligjin e 2004-s?

Ligji nr. 9228/2004 braktisi Planin Kontabël të Përgjithshëm dhe autorizoi rregullimin e kontabilitetit me Standarde Kombëtare të Kontabilitetit, hartuar nga Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit në koherencë me standardet ndërkombëtare.

Cilat janë sot profesionet kontabël të rregulluara në Shqipëri?

Kontabilisti i Miratuar, i organizuar nga Instituti i Kontabilistëve të Miratuar (IKM), dhe Eksperti Kontabël i Autorizuar, pra audituesi, i organizuar nga Instituti i Ekspertëve Kontabël të Autorizuar (IEKA), të dy sipas ligjit nr. 10091, datë 5.3.2009.

Artikulli origjinal mbyllej me një homazh të autorit Prof. Dr. Leandro Haxhi për mësuesit dhe kontribuesit e hershëm të fushës, ndër ta profesorët Xhemil Cela, Lefter Kriqi dhe Aristotel Pano, si dhe specialistët Pandeli Gjika, Laze Ajazi, Malo Frashëri, Lefter Cave dhe Vangjel Karajani, homazh që e ruajmë me respekt në këtë rishikim.